Етеккір циклі — гормондардың күрделі хореографиясы. Әр гормон белгілі бір уақытта шыңына жетіп, басқаларға сигнал береді. Бұл жүйе аналық бездер, гипофиз (мидағы кішкентай без) және гипоталамус арасындағы байланысқа негізделген — оны гипоталамус-гипофиз-аналық без осі деп атайды.
Эстроген
Эстроген — «бірінші жарты» циклдің басты гормоны. Негізінен аналық бездердегі өсетін фолликулдармен бөлініп шығарылады. Эстрогеннің бірнеше түрі бар, бірақ ең белсендісі — эстрадиол.
Цикл бойынша қозғалысы: Менструация кезінде минимумда. Фолликулярлық кезеңде біртіндеп өседі. Овуляциядан бірнеше күн бұрын шыңына жетеді. Овуляциядан кейін қысқаша түседі, содан кейін лютеиндік кезеңде тағы да аздап көтеріледі.
Дене мен миға әсері: Эстроген серотонин мен дофамин деңгейлерін арттырады — көңіл-күйді жақсартады, энергияны көтереді. Теріге жарқырау береді, когнитивтік функцияларды — жады, зейін, сөйлеу — жақсартады. Сүйек тығыздығын, жүрек-қан тамыр денсаулығын қолдайды.
Прогестерон
Прогестерон — «екінші жарты» циклдің басты гормоны. Овуляциядан кейін сары дене (жарылған фолликулдың қалдығы) бөліп шығарады.
Цикл бойынша қозғалысы: Овуляцияға дейін іс жүзінде жоқ. Овуляциядан кейін тез көтеріледі, 7 күннен кейін шыңына жетеді. Егер жүктілік болмаса — лютеиндік кезеңнің соңында күрт түседі.
Дене мен миға әсері: Прогестерон тыныштандыратын әсер етеді — ГАМК рецепторларына байланысты. Дене температурасын 0,2-0,5 °C-ға көтереді. Жатыр қабығын ұрық имплантациясына дайындайды. Бірақ жоғары деңгейде ұйқышылдық, кебу, көңіл-күй құбылмалылығын тудыруы мүмкін.
ФСГ — Фолликулды ынталандыратын гормон
ФСГ гипофизде бөлініп шығарылады және аналық бездерге «фолликулдарды өсіріңіз» деген сигнал береді. Ол циклдің ең басында — менструация кезінде — белсенді.
Цикл бойынша рөлі: Циклдің бірінші күндерінде жоғарылайды, бірнеше фолликулды ынталандырады. Эстроген көтерілген сайын ФСГ кері байланыс арқылы төмендейді — бұл денені шамадан тыс стимуляциядан қорғайды. Тек бір фолликул (ең сезімтал) басым болып, жалғыз жетіледі.
ЛГ — Лютеиндендіретін гормон
ЛГ де гипофизде бөлініп шығарылады. Оның басты рөлі — овуляцияны іске қосу.
ЛГ шыңы: Эстроген белгілі бір деңгейге жеткенде гипофиз ЛГ-ның күшті секірісін шығарады. Бұл ЛГ шыңы — 24-36 сағат ішінде басым фолликулдың жарылуына және жұмыртқа клеткасының босатылуына себеп болады. Овуляция тест-жолақтары дәл осы ЛГ шыңын анықтайды.
Овуляциядан кейін: ЛГ жарылған фолликулдың сары денеге айналуына ықпал етеді, бұл прогестерон өндірісін бастайды.
Тестостерон
Тестостерон тек ер адамдардың гормоны деп ойлау — кең таралған миф. Әйелдерде де тестостерон бар, тек аз мөлшерде. Ол аналық безде және бүйрек бездерінде бөлініп шығарылады.
Цикл бойынша: Овуляция кезінде аздап жоғарылайды. Бұл либидоның артуына, энергияның жоғарылауына және сенімділік сезіміне ықпал етеді. Тестостерон бұлшықет құрылысын, сүйек тығыздығын және жалпы жігерлілікті қолдайды.
Гормондардың өзара байланысы
Циклдің әсемдігі — гормондардың бір-бірімен қалай үйлесетінінде. ФСГ фолликулдарды ынталандырады → фолликулдар эстроген бөліп шығарады → эстроген ЛГ шыңын іске қосады → ЛГ овуляцияны тудырады → жарылған фолликул прогестерон шығарады → егер жүктілік болмаса, гормондар төмендейді → менструация басталады → цикл қайтадан басталады.
Бұл тізбектегі кез келген бұзылу — стресс, жеткіліксіз тамақтану, артық салмақ, ұйқы тапшылығы — циклге әсер етуі мүмкін. Гормоналды денсаулықты қолдаудың ең жақсы жолы — теңдестірілген тамақтану, жеткілікті ұйқы, стрессті басқару және тұрақты физикалық белсенділік.
Luna циклдің қай кезеңінде екеніңізді автоматты түрде анықтайды және қандай гормондар қазір белсенді екенін көрсетеді. Бұл — денеңізді түсінудің кілті.